Schaken en motorische beperking: magnetische spellen, pionnen met penen en aanpassingen
Om te spelen met een motorische beperking heb je vooral een stabiel spel nodig: magnetische of pennen-stukken die niet omvallen als je ertegenaan komt, een antislip bord en stukken die makkelijk vast te pakken zijn. Een magnetisch schaakspel is vaak een goed startpunt, te kiezen naargelang de kracht in je hand en de precisie van je beweging.
Wat een motorische beperking verandert aan het spel
Een motorische beperking kan heel verschillend zijn: trillingen, zwakke handen, beperkt bereik van de arm, gebruik van een rolstoel, of behoefte aan een aanwijsapparaat. Bij schaken komen de moeilijkheden door drie bewegingen: het stuk vastpakken, het precies verplaatsen en op de klok drukken. Aanpassingen moeten deze bewegingen veiliger maken.
Het magnetische spel
In een magnetisch schaakspel zit onder elk stuk een magneet, en onder elk veld (of onder het bord). Het stuk blijft op zijn plaats als het bord beweegt, als je onderweg bent of als een beweging onnauwkeurig is. Daarom zijn magnetische spellen veelgebruikt als reisspel. Le Palais des Échecs biedt magnetische en opvouwbare schaakspellen aan, en magnetische reisspellen. Deze gids presenteert ze niet als medisch hulpmiddel: controleer de sterkte van de magneten en het gemak van grijpen voordat je koopt.
De pen als alternatief
De pen is de oplossing die gekozen wordt voor tactiele schaakborden: het stuk wordt in een gat gestoken. Het vraagt een preciezere beweging dan een magneet, maar het vergrendelt het stuk. Voor iemand met een trilling is een magneet vaak toleranter; voor een blinde persoon is de pen noodzakelijk. De pagina tactiel schaakbord legt deze keuzes uit.
Keuzecriteria
| Moeilijkheid | Aan te bevelen aanpassing |
|---|---|
| Stukken vallen om | Magneten of penen; antislip bord |
| Moeilijk vastpakken | Bredere stukken, verzwaarde voet, vorm die makkelijk te knijpen is |
| Onnauwkeurige bewegingen | Brede velden, korte verplaatsingen, stukken die "klikken" op hun plaats |
| Verminderd armbereik | In hoogte verstelbare of dichterbij geplaatste tafel, vrije tafel |
| Klok moeilijk in te drukken | Brede knoppen; afstandsbediening (te controleren per model) |
Spelen met hulp van een derde
In wedstrijden moet elke behoefte aan hulp bij het verplaatsen van stukken of het indrukken van de klok vooraf geregeld worden met de scheidsrechter en de organisator. Voor een spel tussen vrienden blijft de eenvoudigste formule om de zet hardop uit te spreken en de ander het stuk te laten verzetten. Het plezier van het spel blijft behouden.
Wedstrijden en organisaties
De IPCA is de internationale organisatie van schakers met een lichamelijke beperking, aangesloten bij de FIDE; zie de pagina over handisport-wedstrijden. Voor andere aanpassingen zet de pagina over de aangepaste klok het onderwerp voort.
Veelgestelde vragen
Welk schaakspel kies je bij een motorische beperking?
Een spel waarbij de stukken vastgehouden worden (magneten of penen), met een formaat dat goed in de hand past, op een antislip bord. Het belangrijkste is om te controleren hoe makkelijk de stukken op te pakken zijn en hoeveel kracht nodig is om ze te verzetten.
Is een magnetisch schaakbord geschikt voor een blinde persoon?
Niet per se. Een magnetisch spel houdt de stukken op hun plaats, maar heeft niet altijd reliëf of markering van de stukken. Voor een blinde speler moet het bord tastbaar zijn (verhoogde velden, gemarkeerde zwarte stukken), zoals beschreven in het reglement van de FIDE.
Bestaan er wedstrijden voor spelers met een lichamelijke beperking?
Ja. De IPCA is de internationale organisatie van schakers met een lichamelijke beperking, aangesloten bij de FIDE, en er worden wedstrijden georganiseerd op de Para-Aziatische Spelen sinds 2018.