Sprekende schaakklok: in toernooi spelen zonder de wijzerplaat te zien

Een aangepaste schaakklok maakt het mogelijk de resterende tijd te weten zonder de wijzerplaat te zien: hetzij door te voelen (versterkte wijzers, reliëfmarkeringen, een voelbare vlag), hetzij door te horen (gesproken aankondigingen). Het FIDE-reglement staat een speciale klok toe voor blinde spelers en beschrijft de tastbare markeringen ervan.

Twee soorten aangepaste klokken

In de volksmond spreekt men van een "sprekende klok", maar het FIDE-reglement beschrijft eerst een tastbare klok. Er bestaan dus twee benaderingen, die elkaar kunnen aanvullen.

De tastbare klok met wijzers

Volgens het FIDE-aanvullingsdocument voor gehandicapte spelers heeft de klok die blinde spelers mag gebruiken:

• versterkte wijzers, die niet buigen onder de vinger;
• een reliëfpunt elke vijf minuten en twee dicht bij elkaar liggende punten elke vijftien minuten op de wijzerplaat;
• een vlag die gemakkelijk te voelen is, zo geplaatst dat de speler de grote wijzer kan aanraken tijdens de laatste vijf minuten van het uur.

De speler strijkt met de vinger over de wijzerplaat, vindt de wijzer en leest de tijd af zonder hem te beschadigen. De vlag, die valt wanneer de tijd op is, is op aanraking te herkennen.

De digitale klok met gesproken aankondiging

Sommige digitale klokken bieden geluidssignalen of een gesproken aankondiging van de resterende tijd. De kenmerken verschillen sterk per model (taal van de aankondiging, frequentie, aansluiting van een oortje); controleer ze daarom op de technische fiche en ga er niet vanuit dat een gewone digitale klok "spreekt". Voor officiële wedstrijden beslist het toernooireglement: vraag aan de arbiter of de organisator welk materiaal is toegestaan.

Wat de speler zelfstandig moet kunnen

1. De klok starten door op de knop aan zijn kant te drukken (bij voorkeur een grote knop).
2. Op elk moment de resterende tijd kennen, door te voelen of te horen.
3. Weten of zijn vlag is gevallen.
4. De starttijd en de increment instellen, of weten dat iemand anders dit vóór de partij voor hem heeft gedaan.

Spelregels om te kennen

Het FIDE-reglement bepaalt dat de klok van de tegenstander pas start zodra de zet is uitgevoerd: het stuk van de blinde speler is in zijn nieuwe veld geplaatst, het geslagen stuk is van zijn bord verwijderd en de zet is aangekondigd. Dit voorkomt dat een speler tijd verliest terwijl zijn tegenstander het bord verkent. De FIDE publiceert ook aanbevelingen ("Guidelines on treatment of disabled chess players") die suggereren de blinde speler vrij te stellen van het noteren van zijn zetten in de laatste vijf minuten van de partij, omdat de ziende tegenstander zeer snel kan antwoorden.

Een klok kiezen: praktische aanwijzingen

Voordat je modellen vergelijkt, moet je weten of de klok in een toernooi wordt gebruikt of om thuis met naasten te spelen. Voor familiegebruik volstaat vaak een klok met grote knoppen en hoog contrast; de gids van Le Palais des Échecs over het kiezen van een digitale klok beschrijft de algemene criteria (bedenktijden, increment, leesbaarheid). Om leren hoe je hem bedient, zie ook hoe je de klok instelt en gebruikt. Deze pagina's presenteren geen sprekende klok; ze dienen als algemene basis.

Checklist vóór de aankoop

• Zijn de knoppen groot, met de vinger te vinden en stil of duidelijk hoorbaar?
• Wordt de resterende tijd aangekondigd, of is hij in reliëf af te lezen?
• Is de vlag op aanraking te voelen?
• Is de begininstelling mogelijk zonder te kunnen zien, of kan een begeleider het doen?
• Wordt het model geaccepteerd in de toernooien waaraan je wilt deelnemen?

Voor het schaakbord dat bij de klok hoort, zie de pagina over het tastbare schaakbord en het noteren in braille.