Schaken voor blinden en slechtzienden: de gids om te spelen zonder het bord te zien

Ja, een blinde of slechtziende kan schaken, ook op wedstrijdniveau: er is een schaakbord nodig waarvan de vakjes via de tast te onderscheiden zijn, stukken die je erin kunt steken, een klok die je met de vinger of het gehoor kunt aflezen, en tegenstanders die hun zetten hardop aankondigen. Deze onafhankelijke gids bundelt het materiaal, de digitale hulpmiddelen, de organisaties en de spelideeën om dat mogelijk te maken.

Schaken voor blinden: de basisprincipes

Schaken voor blinden verandert de regels niet: alleen de manier waarop je de stand waarneemt, verandert. Het reglement van de FIDE, de internationale schaakfederatie, voorziet in een aanvulling voor blinde en slechtziende spelers. Het beschrijft een schaakbord van minstens 20 cm bij 20 cm, waarvan de zwarte vakjes iets verhoogd zijn, met een bevestigingsgaatje in elk vakje. De stukken, in Staunton-stijl, hebben een pin die in het gaatje past, en de zwarte stukken worden door een speciale markering herkenbaar gemaakt.

De blinde speler verkent het bord met de vingertoppen. Een stuk geldt als "aangeraakt" zodra het uit zijn gaatje is genomen. Een zet is "uitgevoerd" wanneer het stuk in een ander vakje is gestoken en de zet is aangekondigd. De partij verloopt dus hardop, wat ook voor de omgeving erg prettig is om te volgen.

Voor slechtzienden kan een houten spel met grote stukken en duidelijk contrasterende kampen volstaan. De webwinkel voor houten schaakspellen van Le Palais des Échecs biedt er enkele aan; deze gids beweert niet dat zij braille- of tastmateriaal verkoopt.

Blind of slechtziend: twee verschillende behoeften

In wedstrijden worden meestal volledig blinde spelers en slechtziende spelers onderscheiden. Voor de Para-Aziatische Spelen van Jakarta in 2018 waren de schaakwedstrijden bijvoorbeeld verdeeld in categorieën voor visuele beperking: B1 voor volledig blinde personen, B2 en B3 voor slechtziende personen, plus een categorie voor lichamelijke beperking.

• Blindheid (B1): tastbaar schaakbord, aankondiging van de zetten, klok die via de tast of met spraak afleesbaar is, notatie in braille of opgenomen.
• Lage visus (B2, B3): groot schaakbord, sterk contrast tussen de vakjes en tussen de kampen, goede verlichting zonder reflectie, soms een loep of vergroot scherm.
• Afnemend zicht met de leeftijd: zie de pagina over AMD en spellen voor senioren.

De gids in vier delen

Materiaal

• Tastbaar schaakbord en brailleHoe een aangepast schaakbord werkt, en de notatie in braille.
• Sprekende schaakklokIn een toernooi spelen zonder het display te zien.
• Motorische beperking en magnetisch spelStukken met pin, magneten en aanpassingen.

Spelen en vooruitgang boeken

• Online schaken en schermlezerLichess, modus voor niet-zienden en toetsenbord.
• BlindspelenMethode, records en verduidelijking.

Organisaties en wedstrijden

• IBCA, BCA, USBCAWie organiseert schaken voor blinden.
• Para-schaken en Paralympische SpelenDe echte handisportwedstrijden.
• Beroemde blinde schakersVan Albert Sandrin tot Darpan Inani.

Spellen en ideeën voor naasten

• Spellen voor slechtziendenSchaken en andere aangepaste spellen.
• Spellen voor blindenReliëf, braille en geluidsspellen.
• AMD en seniorenGroot formaat en contrast.
• Verstandelijke beperking en autismeEen aangepast spel, met voorzichtigheid.
• Cadeau-ideeënEen aangepast schaakspel cadeau geven.

Waarom deze gids, en hoe hij is geschreven

Deze site is een onafhankelijke redactionele gids. Het is geen vereniging, geen club en geen gezondheidsorganisatie. Elke organisatie, wedstrijd, record, speler en datum die wordt genoemd, is gecontroleerd bij de aangegeven bron; wat niet kon worden bevestigd, is verwijderd of algemeen geformuleerd. De site zelf volgt de regels van toegankelijkheid: grote tekst, hoog contrast, hiërarchische koppen, navigatie met het toetsenbord en compatibiliteit met schermlezers. Zie de pagina Over ons en werkwijze.