Schaken, verstandelijke beperking en autisme: een echt geschikt spel?

Schaken kan geschikt zijn voor sommige mensen met een verstandelijke beperking, autisme of de ziekte van Alzheimer, mits het wordt aangepast: regels die één voor één worden aangeleerd, korte sessies, spel met enkele stukken. Er bestaat geen therapeutische belofte: deze pagina biedt praktische richtlijnen, geen medisch advies.

Voorzichtigheid boven alles

De termen « verstandelijke beperking », « psychische handicap », « autismespectrumstoornis » en « ziekte van Alzheimer » omvatten zeer verschillende realiteiten. Deze site is niet medisch. Ze verwijst naar geen enkele studie hierover, omdat we geen bron hebben gevonden die stevig genoeg is om een belofte op te baseren. We houden ons aan adviezen om het spel aan te passen, gebaseerd op gezond verstand en de ervaring van begeleiders: ze vervangen niet het advies van de professionals die de persoon begeleiden.

Waarom schaken geschikt kan zijn

• De regels zijn vast, duidelijk en zonder toeval: wat mogelijk is, blijft altijd hetzelfde.
• Het spel wordt met twee gespeeld, zonder de verplichting veel te praten.
• Je kunt het vereenvoudigen: een partij met alleen pionnen, een partij met alleen de koning en de toren, een paardenspel.
• Er is geen leeftijdsgrens en geen minimumniveau.

Het leren aanpassen

1. Een stuk tegelijk. Begin met de toren of het paard, op een bijna lege schaakbord.
2. Korte en visuele instructies. Geïllustreerde kaarten tonen hoe elk stuk zich verplaatst.
3. Sessies van 15 tot 20 minuten. Stop voordat er vermoeidheid optreedt.
4. Waardeer de poging. Het doel is plezier en verbondenheid, niet de overwinning.
5. Behoud een vast ritueel. Dezelfde plek, dezelfde tafel, dezelfde stukken.

Verstandelijke beperking en gezelschapsspellen: woordenlijst

Medisch-sociale instellingen gebruiken afkortingen die je in de documentatie van spellen terugvindt: IME (medisch-educatief instituut), FAM (medisch begeleid opvanghuis), MAS (gespecialiseerd opvanghuis), ESAT. Begeleiders kunnen er schaken aanbieden, net als andere gezelschapsspellen. Voor een eenvoudiger spel dan schaken, zie de pagina spellen voor slechtzienden, die visueel toegankelijke spellen voorstelt, zoals dominospel en kaartspellen.

Ziekte van Alzheimer: spelen zonder beloftes

Voor een oudere persoon met een neurodegeneratieve ziekte is het spel vooral een moment van samen zijn. Het geheugen van de procedure (hoe een stuk zich verplaatst) kan langer blijven bestaan dan andere geheugenvormen, maar daar mag je geen regel van maken. De richtlijnen zijn dezelfde als bij lage visus: weinig stukken, grote elementen, geen klok, rustige sfeer. Zie ook de pagina AMD en senioren.

Wat schaken niet is

Schaken is geen therapie. Le Palais des Échecs beschrijft breder de voordelen van schaken voor de concentratie voor het grote publiek; deze algemene voordelen zijn geen bewijs voor een specifieke handicap. Vraag bij twijfel het advies van de arts of de referentiebegeleider.